را از بالاى كوههاى صعب العبور سورام كه مجاور خطآهن تفليس است بدست آورده است . بنابراين ماشين‌هاى نفت‌كش آنها نفت را از پالايشگاه حمل ميكنند و در اينجا تحويل مخزنهاى ديگر ميدهند كه براى حمل آن به باطوم آماده‌اند ازاين‌رو صرفه‌جوئى مطلوبى از لحاظ وسايل حمل‌ونقل و صرفه‌جوئى بيشترى هم در مدت رفت‌وآمد از راه پرسراشيب بين دو مقصد شده است . گمركخانهء روس - راهنماى چاپى خطآهنهاى اروپائى كه بنگاه « برادشا » توزيع مىكند در چند سطرى كه راجع به باطوم دارد ، نوشته است كه : « در اينجا عوارض گمركى در كار نيست . » اى كاش نويسندهء آن سطور از راه دريا سفرى به باطوم ميرفت و اين قول اعتمادآميز را براى مأمور سخت‌گير ، ولى مؤدب روسى آنجا كه پيش از اينكه به او اجازه پياده شدن بدهد خود به كشتى وارد مىشود باز ميگفت و تنها راهى كه شايد براى تعديل آن سخت‌گيرى متصور باشد اين است كه مسافر با وسيله‌اى كه حتى الامكان مستعمل و كهنه باشد مسافرت كند نه با اسبابى نو و جالب‌توجه . تجارت و كسب - ميزان تجارت خارجى كه باطوم در حال‌حاضر دارد از اين حقيقت آشكار مىشود كه در سال 1889 تعداد 417 كشتى غير روسى به اين بندر آمدند كه 214 تا انگليسى بود با قدرت حمل 781 / 268 تن بار و مجموعا 213 / 480 تن بوده است . جمع مقدار نفتى كه در سال 1889 صادر شد 085 / 649 تن بار بود با ارزش 300 / 023 / 3 ليره در مقابل 326 / 450 تن به ارزش 446 / 724 / 1 ليره در سال قبل از آن . در 1889 صادرات به هندوستان و چين و ژاپون كه اشاره‌اى هم كرده بودم ارقام مربوط به آن در سال 1887 جنبهء تخمينى داشت تا مبلغ 822 / 935 ليره افزايش يافت . جمع اين ارقام ضرورت فورى تهيه منابع نفتى را در هندوستان و برمه و بلوچستان به دولت انگليس خاطرنشان ميسازد . بندر باطوم كه تاكنون وضع مطلوب خاصى نداشت مگر عمق دريا كه در ساحل هم زياد است در دست روسها رو به توسعه و ترقى است .